Mediacja w sprawie karnej daje pokrzywdzonemu i podejrzanemu lub oskarżonemu możliwość rozmowy o skutkach zdarzenia, naprawieniu szkody i ewentualnych warunkach porozumienia. Odbywa się w określonych ramach postępowania i wymaga dobrowolnego udziału. Nie jest obietnicą umorzenia sprawy ani sposobem narzucenia pokrzywdzonemu przebaczenia. Poniżej wyjaśniamy najważniejsze zasady polskiej mediacji karnej oraz pytania, które warto zadać przed wyrażeniem zgody.
Co warto wiedzieć na początku
- Uczestnik może cofnąć zgodę aż do zakończenia mediacji.
- Organ kierujący otrzymuje informację o wyniku i ewentualną ugodę.
- Koszty postępowania mediacyjnego w sprawie karnej ponosi Skarb Państwa.
Kto kieruje sprawę i kto prowadzi mediację?
Art. 23a Kodeksu postępowania karnego pozwala sądowi lub referendarzowi sądowemu, a na etapie przygotowawczym prokuratorowi lub innemu organowi prowadzącemu postępowanie, skierować sprawę do uprawnionej instytucji albo osoby. Następuje to z inicjatywy lub za zgodą oskarżonego i pokrzywdzonego. Zasady te stosuje się odpowiednio do podejrzanego w postępowaniu przygotowawczym.
Rozporządzenie z 7 maja 2015 r. określa wymagania dotyczące instytucji i osób oraz wykazu prowadzonego w sądzie okręgowym. W Krakowie wykaz związany ze sprawami karnymi jest odrębny od listy stałych mediatorów cywilnych. Przy kontakcie przygotuj sygnaturę, organ prowadzący i postanowienie o skierowaniu. Samo prywatne zapytanie nie zastępuje formalnego skierowania w sprawie karnej.
Zgoda musi być świadoma i możliwa do cofnięcia
Przed odebraniem zgody organ lub mediator wyjaśnia cele i zasady oraz możliwość jej cofnięcia do zakończenia postępowania mediacyjnego. Pokrzywdzony nie ma obowiązku przyjmować przeprosin ani proponowanej kwoty. Podejrzany lub oskarżony powinien rozumieć znaczenie wypowiedzi i projektu, z możliwością skorzystania z obrońcy. Udział nie oznacza oddania mediatorowi decyzji o odpowiedzialności karnej.
Wątpliwości dotyczące bezpieczeństwa należy zgłosić przed wspólnym spotkaniem. Rozporządzenie przewiduje również prowadzenie rozmów pośrednio, kiedy bezpośrednie spotkanie nie jest możliwe. Zmiana formatu nie rozwiązuje jednak każdej sytuacji nacisku. Jeżeli uczestnik nie może podejmować swobodnych decyzji, potrzebne jest ponowne rozważenie warunków i zasadności mediacji.
Jak przebiega postępowanie i ile może potrwać?
Po otrzymaniu postanowienia mediator kontaktuje się z uczestnikami, wyjaśnia zasady i ustala spotkania wstępne oraz dalszy sposób pracy. Rozmowa może dotyczyć skutków zdarzenia, potrzeb pokrzywdzonego, sposobu naprawienia szkody, terminów płatności i innych zgodnych z prawem warunków. Mediator pomaga sformułować ewentualną ugodę oraz sprawdza wykonanie wynikających z niej zobowiązań w zakresie przewidzianym rozporządzeniem.
Art. 23a § 2 KPK wskazuje, że mediacja nie powinna trwać dłużej niż miesiąc. Rozporządzenie dopuszcza w uzasadnionych przypadkach przedłużenie terminu przez właściwy organ na wniosek mediatora. Nie jest to zatem gwarancja zakończenia całej sprawy karnej w miesiąc. Po mediacji powstaje sprawozdanie, do którego dołącza się ugodę, jeżeli została zawarta.
Co zmienia ugoda, a czego nie przesądza?
Art. 53 § 3 Kodeksu karnego przewiduje uwzględnianie przez sąd przy wymiarze kary pozytywnych wyników mediacji albo odpowiedniej ugody. Ocena zależy jednak od całokształtu sprawy i właściwych przesłanek ustawowych. Nie można obiecać określonej kary, uniewinnienia czy automatycznego umorzenia tylko dlatego, że strony podpisały dokument.
Obowiązki nadające się do wykonania w drodze egzekucji mogą być oceniane w trybie art. 107 KPK, obejmującym również ugodę mediacyjną. Wymaga to spełnienia odpowiednich warunków; nie każda deklaracja moralna staje się roszczeniem egzekucyjnym. Przed podpisaniem sprawdź wysokość zobowiązania, termin, sposób wykonania oraz relację do wcześniejszych płatności i orzeczeń, aby nie tworzyć sprzecznych ustaleń.
Poufność i koszty: dwa ważne rozróżnienia
Mediacja karna jest poufna, a art. 178a KPK ustanawia zakaz przesłuchiwania mediatora o faktach poznanych od uczestników podczas jej prowadzenia. Wyłączenie dotyczy informacji o przestępstwach wskazanych w art. 240 § 1 KK. Organ otrzymuje wynik i ugodę, więc nie należy przedstawiać poufności jako obietnicy, że samo porozumienie pozostanie poza aktami.
Zgodnie z art. 619 § 2 KPK koszty postępowania mediacyjnego ponosi Skarb Państwa. Nie jest to deklaracja bezpłatności każdej prywatnej konsultacji, wynagrodzenia własnego obrońcy ani wszystkich wydatków uczestnika. Przy pierwszym kontakcie ustal, czy chodzi o formalnie skierowaną mediację karną, czy o inną usługę wymagającą osobnych zasad rozliczenia.
Literatura: sprawiedliwość naprawcza a polska procedura
Przegląd Strang i współautorów z 2013 r. obejmował dziesięć randomizowanych badań konferencji sprawiedliwości naprawczej. W badanych, dobrowolnie uczestniczących grupach autorzy stwierdzili przeciętnie korzystne wyniki dotyczące ponownego popełniania przestępstw i satysfakcji pokrzywdzonych. Były to jednak zagraniczne konferencje określonego typu, a nie ocena wszystkich form polskiej mediacji karnej. Wyników nie należy przenosić na obietnicę w indywidualnej sprawie ani na wskaźnik skuteczności Fundacji.
Źródła tej sekcji: [5]
Scenariusz edukacyjny — przykład fikcyjny, nie opis sprawy prowadzonej przez Fundację.
Rozmowa o naprawieniu szkody
W fikcyjnym scenariuszu dotyczącym uszkodzenia rzeczy pokrzywdzony chce poznać realny termin naprawienia szkody i ustalić zasady dalszego kontaktu. Podejrzany deklaruje gotowość rozmowy, a organ kieruje sprawę do mediacji po uzyskaniu wymaganych zgód. Mediator najpierw rozmawia z uczestnikami o warunkach udziału i ich oczekiwaniach.
Hipotetyczna ugoda mogłaby określać uzgodnioną kwotę, harmonogram i potwierdzenie zapłaty. Uczestnicy konsultują skutki, a wynik trafia do właściwego organu. Przykład nie zakłada umorzenia, określonej kary ani obowiązku przebaczenia. Pokazuje jedynie możliwy temat porozumienia i to, że decyzja procesowa pozostaje zadaniem uprawnionego organu.
Pytania do tego tematu
Czy mogę zrezygnować po pierwszym spotkaniu?
Tak. Udział jest dobrowolny, a zgodę można cofnąć aż do zakończenia mediacji. O tej możliwości uczestnik powinien zostać pouczony.
Źródła tej sekcji: [1]
Źródła i literatura
- Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, tekst jednolity Dz.U. z 2026 r. poz. 490, ze zmianami; w szczególności art. 23a, art. 107, art. 178a i art. 619 § 2.
- Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 maja 2015 r. w sprawie postępowania mediacyjnego w sprawach karnych, Dz.U. z 2015 r. poz. 716; w szczególności § 2–4 i § 14–17.
- Sąd Okręgowy w Krakowie, Listy mediatorów: lista stałych mediatorów, lista mediatorów w sprawach karnych oraz listy organizacji pozarządowych i uczelni.
- Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, tekst jednolity Dz.U. z 2026 r. poz. 1342; w szczególności art. 53 § 3 i art. 240 § 1.
- Strang, H., Sherman, L. W., Mayo-Wilson, E., Woods, D., Ariel, B. (2013). Restorative Justice Conferencing (RJC) Using Face-to-Face Meetings of Offenders and Victims: Effects on Offender Recidivism and Victim Satisfaction. A Systematic Review. Campbell Systematic Reviews, 2013:12, 1–59.
Materiały edukacyjne według stanu źródeł sprawdzonego 23 października 2026 r. Nie zastępują indywidualnej oceny prawnej konkretnej sprawy. Scenariusze są fikcyjne i nie przedstawiają historii klientów ani rezultatów Fundacji. Ustawy, orzeczenia i publikacje naukowe wskazano przy odpowiednich zagadnieniach; DOI podano wyłącznie dla publikacji, które taki identyfikator posiadają.